Hala ław chlebowych i kramy: Galeria Sztuki Gotyckiej

Galeria Sztuki Gotyckiej to duża wystawa prezentująca sztukę gotycką okresu od 1. połowy XIV w. do połowy XVI w. Znajduje się w hali ław chlebowych i sąsiadujących kramów, na parterze we wschodnim skrzydle Ratusza Staromiejskiego.
 
Hala ław chlebowych dawniej
To pomieszczenie o gotyckiej architekturze - w przeciwieństwie do pomieszczeń ratuszowych wyższych kondygnacji - tworzy adekwatną oprawę dla eksponowanych tu gotyckich dzieł sztuki. 
 
        
 
Ta część Ratusza przeznaczona była pierwotnie do celów handlowych. W długiej środkowej części hali koncentrował się handel pieczywem (oraz piernikami), natomiast w nawach bocznych mieściły się tzw. budy (kramy; 3 fotografie powyżej), w których sprzedawano inne towary. "Budy" były niskimi sklepionymi pomieszczeniami, dostępnymi tylko z zewnątrz przez duże otwory (dziś oszklone). Nad sklepieniami bud znajdowały się okna dostarczające hali środkowej światła dziennego. Późniejsze przebudowy Ratusza zlikwodowały kramy, jednak podczas restauracji budwoli w latach 1957-1964 zrekonstruowano przykładowy jeden kram w północnej części nawy zachodniej (od strony dziedzińca Ratusza).
Od południa halę zamyka parterowa część wieży ratuszowej, która w średniowieczu stanowiła przejście z południowej części Rynku Staromiejskiego do kramów oraz ław chlebowych.
 
Wystawa
Znajdują się tu cenne dzieła rzeźby, malarstwa i największy w Polsce, unikatowy w skali Europy środkowej zbiór witraży gotyckich. Wszystko to eksponaty w dużej części toruńskie (produkcji warsztatów toruńskich), związane z miastem, które do końca XIV wieku było największym centrum sztuki artystycznej w państwie krzyżackim (o dawnej toruńskiej sztuce artystycznej tutaj). Ponadto jest też wiele dzieł pochodzących ze Śląska, nieliczne także z Wielkopolski, Małopolski i in.
 
       
 
Zgromadzone tu dzieła stanowiły głównie wyposażenie kościołów i tworzyły wraz z architekturą niepowtarzalny klimat gotyckich świątyń. Czas powstania tychże dzieł przypada na lata od ok. połowy XIV do 1. połowy XVI wieku, czyli na okres dojrzałego i późnego stylu gotyckiego.
 
    
 
Do najcenniejszych tu prezentowanych należą m.in.: średniowieczne rzeźby Madonny Bolesnej i św. Jana Ewangelisty (1330-1350) z grupy Ukrzyżowania na łuku tęczowym w kościele Świętojańskim (fotografie powyżej), figura króla z Pokłonu Trzech Króli (pocz. XVI w.), obraz Salvator Mundi (Chrystus Zbawiciel Świata; ok. 1500 r.) z kościoła Świętojańskiego (patrz niżej), oraz niezwykłej urody XIV- i XV-wieczne witraże z kościołów z Torunia i Chełmna. Prezentowany tu zespół witraży, będący największym w polskich zbiorach muzealnych, jest dowodem nadzwyczaj wysokiego poziomu średniowiecznego witrażownictwa toruńskiego, którego znane wyroby sięgały daleko poza granice państwa).
Z tego samego czasu pochodzą rzeźby z Iławy oraz Maria Bolesna z Gostkowa. Z 2. poł. XIV wieku wywodzą się dwa skrzydła tryptyku ze Złotego Stoku, przedstawiające Świętych Pańskich, których wykonawcą był warsztat śląski, pozostający pod wpływem Mistrza Madonn na Lwie.
 
Koniec XIV i pierwsze dziesięciolecia XV wieku to okres trwania „stylu międzynarodowego”, z dostrzegalnymi wpływami malarstwa czeskiego. Najlepsze dzieła tego stylu to „piękne Madonny”. Mała figurka Madonny z Dzieciątkiem z ok. 1430 roku umieszczona na wystawie daje wyobrażenie o ich klasie i urodzie.
 
Najliczniej eksponowane są zabytki pochodzące ze schyłkowego okresu gotyku. Zwartą grupę stanowią rzeźby z toruńskiego warsztatu Mistrza Tryptyku św. Wolfganga, działającego tu pod koniec XV wieku: Bóg Ojciec z grupy Tron Łaski, św. Jan Chrzciciel (fotografia obok - z dawnego ołtarza głównego w kościele Świętojańskim >>>), św. Wawrzyniec, św. Wolfgang, św. Marcin i św. Jakub Starszy, oraz te, które powstały w kręgu jego oddziaływania: Król z grupy Pokłonu Trzech Króli, Nieznany Święty w szacie diakona, św. Małgorzata i Nieznana Święta. Inne rzeźby pochodzą z pocz. XVI wieku i zostały wykonane przez członków warsztatów śląskich oraz gdańskich.
 
Malarstwo gotyckie najpełniej wypowiedziało się w nastawach ołtarzowych (retabulum, ołtarz szafiasty), które przybierały kształt tryptyków (gdy do środkowej szafy dodane były dwa skrzydła) lub pentaptyków (gdy były dwie pary skrzydeł) i poliptyków (gdy skrzydeł było więcej). Dzieła te często nie miały charakteru czysto malarskiego. W początkowym zwłaszcza okresie łączyły rzeźbę lub płaskorzeźbę, zdobiące awersy, czyli otwartą (świąteczną) część ołtarza, z malarstwem, które występowało na rewersach. Prezentowane na wystawie zabytki powstały głównie w warsztatach śląskich w 2. poł. XV i 1. poł. XVI wieku. Wyjątkiem jest obraz wykonany w warsztacie toruńskim z przedstawieniem Salvator Mundi (Chrystusa Zbawiciela Świata) z ok. 1500 roku.
 
Z kościoła św. Mikołaja w Brzegu pochodzi Ołtarz Ukrzyżowania. Przedstawia na rzeźbionych awersach w scenie głównej Ukrzyżowanie, a na skrzydłach: Niesienie krzyża, Oczekiwanie na przybicie do krzyża, Zdjęcie z krzyża, Opłakiwanie; na malowanych rewersach: Pojmanie, Chrystus przed Piłatem, Ecce Homo i Niesienie krzyża. Tryptyk ten, choć niekompletny (brak predelli) i skromnego formatu, w niezwykle sugestywny sposób przekazuje bogate treści religijne.
 
Dalsze przykłady sztuki to fragmenty takich właśnie ołtarzy szafiastych. Zachowały się najczęściej skrzydła lub pojedyncze kwatery, np. skrzydło ołtarza z przedstawieniem Ukrzyżowania pochodzące z klasztoru oo. Dominikanów we Wrocławiu, skrzydło ołtarza z kościoła w Strzegomiu, trzy kwatery ze scenami Pasji Chrystusa z klasztoru Klarysek w Głogowie.
Bogaty program ikonograficzny, łączący wątki chrystologiczne, maryjne i hagiograficzne, prezentują cztery skrzydła pentaptyku z ok. 1520 roku wykonane w warsztatach śląskich. Płaskorzeźby awersów zawierają: Nawiedzenie, Zwiastowanie, Boże Narodzenie i Zaśnięcie NMP. Sceny pierwszego zamknięcia to święte i święci: Barbara, Dorota, Apolonia, Małgorzata, Jadwiga, Jerzy, Jan Chrzciciel, Stanisław. Drugie zamknięcie ołtarza ukazuje sceny pasyjne: Biczowanie, Cierniem koronowanie, Upadek pod krzyżem, Ukrzyżowanie. Połączenie cyklu pasyjnego z maryjnym zawiera głębokie treści teologiczne i podkreśla rolę Matki Boskiej w dziele Zbawienia.
 
Nastawy ołtarzowe zajmowały najbardziej eksponowane miejsca w kościołach - przy nich sprawowano liturgię mszy świętej. Każdy gotycki kościół posiadał ich kilka - duże świątynie nawet kilkadziesiąt, np. w kościele Świętojańskim w Toruniu na początku XVI wieku było ponad dwadzieścia ołtarzy. Przetrwały jednak nieliczne - większość, jak te na naszej wystawie - w formie szczątkowej. Jedną z głównych przyczyn ich zniszczenia była zmieniająca się moda. Największe zmiany w wystroju wnętrz kościelnych wprowadził barok. Wiele dzieł plastycznych usunięto ze świątyń przejmowanych przez protestantów (tzw. puryfikacja wnętrz).
 
Jeszcze mniej zachowało się witraży, z uwagi na kruchość materiału i bezpośrednie działanie czynników zewnętrznych. Wypełniały one wielkie okna, które w architekturze gotyckiej, dzięki zastosowanemu systemowi konstrukcyjnemu, zastąpiły płaszczyznę ścian. Witraże z naszej wystawy stanowią unikatową w skali kraju kolekcję. Składają się na nią trzy zespoły, które powstały w warsztatach toruńskich w latach 1330 - 1400. Najstarszych 17 kwater z lat 1330-1350 zdobiło niegdyś okno wschodnie rozebranego w XIX wieku dominikańskiego  kościoła św. Mikołaja na Nowym Mieście w Toruniu. Przedstawiają cykl chrystologiczny rozszerzony o tzw. prefigurację, która w średniowieczu była często stosowanym układem ikonograficznym - polegała na zestawieniu wizerunków proroków i patriarchów ze scenami z Nowego Testamentu, które oni przepowiadali; np. Abraham może występować obok Ukrzyżowania (prefiguruje tę scenę).
Drugą grupę stanowi 20 kwater z lat 1370-1380 z kościoła farnego w Chełmnie. Tematem przedstawień jest dzieciństwo Chrystusa oraz sceny pasyjne; tu także zastosowano opisany wyżej układ ikonograficzny, przedstawiając proroków i apostołów. Trzeci zespół pochodzi z franciszkańskiego kościoła Mariackiego na Starym Mieście Toruniu - witraże nie stanowią zwartego cyklu, co sugeruje, iż pochodzą z różnych okien.
 
 
Obok rozbudowanych opowiadań, przedstawionych w dużych nastawach ołtarzowych i witrażach, istniały pojedyncze sceny ilustrujące jakąś ideę lub dogmat wiary. Powszechnie występującą sceną jest grupa Ukrzyżowania, która umieszczana była na belce tęczowej, pod arkadą oddzielającą nawy od prezbiterium świątyni, np. rzeźby z kościoła Świętojańskiego w Toruniu, z kościoła w Iławie.
Częstą sceną ilustrującą „Świętych obcowanie” oraz ideę ich pośrednictwa u tronu Bożego jest Święta Rozmowa (Sacra Conversazione), składająca się najczęściej z Madonny z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych, np. środkowa część tryptyku z kościoła św. Magdaleny we Wrocławiu - obok Madonny występuje św. Barbara i św. Katarzyna.
Przedstawieniem mającym podobną wymowę - pośrednictwa świętych u Boga - jest epitafium. Upamiętniało ono zmarłego i zachęcało wiernych do modlitwy za jego duszę. Przykładem na naszej wystawie jest Epitafium Andrzeja Pecherera.
Wreszcie pojedyncze figury-symbole: Krucyfiks miał przypominać o męczeńskiej śmierci Chrystusa, przez którą przyniósł zbawienie każdemu, kto w niego wierzy, Madonna z Dzieciątkiem przypomina, że Zbawienie przyszło za jej pośrednictwem.
Pietá - Matka Boska z martwym Chrystusem na kolanach - to temat niezwykle popularny w sztuce gotyckiej. Symbolizował udział Marii w dziele Odkupienia.
 
Chrystus Zbawiciel Świata (Salvator Mundi, fot. obok) symbolizuje, tak jak Krucyfiks, ideę Odkupienia. Obraz nie przedstawia Chrystusa umęczonego na krzyżu, ale Chrystusa Zmartwychwstałego - zwycięzcę śmierci.
Był to obraz wotywny, o czym świadczyć ma postać u stóp Chrystusa po lewej, przedstawiająca ofiarodawcę. Pozostałe klęczące postaci zostały domalowane później.
 
Na wystawie znajduje się kilka pojedynczych obiektów z wyposażenia ołtarza: kielich, cyborium i kadzielnica. Są to bardzo skromne przykłady tego typu naczyń; wykonane z drogocennych materiałów, stawały się często przedmiotem grabieży lub wojennych łupów.
Typ ołtarzyka domowego prezentuje alabastrowa płaskorzeźba z poł. XV wieku przedstawiająca Narodziny Marii, wykonana w Anglii.
Chrzcielnica z kościoła w Grębocinie koło Torunia została prawdopodobnie wykonana przez warsztat toruński, pozostający pod wpływami gotlandzkimi. Być może w zagłębieniu czaszy umieszczona była mosiężna misa chrzcielna – podobna do tych prezentowanych na wystawie.
Wśród przedmiotów kultowych bardzo ważną rolę spełniały relikwiarze. Toruński należy do grupy relikwiarzy hermowych. Pochodzi z Kolonii z ok. 1400 roku.
 
 
Wyjątkowym i cennym zabytkiem o wysokiej klasie artystycznej jest figura Chrystusa w Grobie z warsztatu toruńskiego z ok. 1400 r. Jej długość wynosi 2,54 m i tym samym jest to jedyna tej wielkości taka rzeźba na terenie Polski i jedna z największych na świecie. 
O wyjątkowości i dużej wartości artystycznej rzeźby świadczy też precyzja w oddaniu anatomii postaci, zarysów kości i mięśni ciała martwego, sztywno wyciągniętego z opuchniętymi dłońmi i rękoma w nienaturalnym skurczu, wzdętym podbrzuszem sugerującym początek procesu rozkładu, skrzepłą krwią oraz szczególnie ekspresyjnie i naturalistycznie przedstawionej twarzy.
  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   

Kontakt

tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
formularz kontaktowy

   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Rabiańska 3 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do ich autorów lub właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
Polityka cookies
 
Jeżeli chcesz opublikować swój artykuł lub napisać do Toruńskiego Portalu Turystycznego ponieważ gdzieś do tekstu wkradł się błąd, chcesz nawiązać współpracę lub po prostu przekazać swoją opinię, możesz to zrobić używając adresu mailowego biuro@toruntour.pl. Żadna wiadomość nie pozostanie bez odpowiedzi!