Kościół św. Mikołaja dominikański

Dominikański kościół św. Mikołaja był jedną z najbardziej monumentalnych gotyckich budowli Torunia. Jego rozbiórka w czasie zaboru pruskiego to jedna z największych strat dziedzictwa, jaką poniósł Toruń. Dziś o tym wyjątkowym zabytku przypomina jedynie zarys kościoła na miejscu oraz kilka zachowanych zabytków ruchomych - elementów wyposażenia wnętrza, przeniesionych do innych kościołów

 

Lokalizacja:
ul. Dominikańska, Nowe Miasto
 
Kościół św. Mikołaja i klasztor Dominikanów to jeden z tych obiektów w Toruniu, którego rozbiórka w czasie zaboru pruskiego była największym ciosem w dziedzictwo Torunia.
Kościół św. Mikołaja był światynią klasztorną Dominikanów, przybyłych do Torunia w 1263 r. Zespół klasztorny Dominikanów zlokalizowany był w północno-zachodnim narożniku Nowego Miasta Torunia, istniał do 1. poł. XIX w., po czym planowo rozebrany przez władze niemieckie (pruskie). Obok Franciszkanów Dominikanie byli najstarszym i najważniejszym toruńskim zakonem.
Pomimo, że większa część bogatego wyposażenia wnętrza kościoła do dziś zachowała się w wielu toruńskich i okolicznych świątyniach, to jednak zagładę tego wspaniałego zespołu architektonicznego należy uznać za jedną z największych strat, jakie poniósł Toruń w zakresie swej substancji zabytkowej.

Nieistniejący już kościół zbudowano jako 2-nawowy (quasi 3-nawowy) z prosto zamkniętym prezbiterium w latach 1264-1285 z kolejnymi okazałymi rozbudowaniami około 1334-1343 (wtedy też zmieniono ostatecznie zamknięcie prezbiterium na wieloboczne); przebudów i remontów dokonywano m.in. w wyniku pożarów w latach 1351, 1424 i 1764 oraz ostrzałów artyleryjskich i bombardowań szwedzkich: w czasie potopu w 1658 roku i oblężenia szwedzkiego w 1703 roku.
 
Widok od strony północnej, rys. Georg Friedrich Steiner, poł. XVIII w.

Był on jedynym kościołem, który przez cały okres swojego istnienia pozostał w rękach katolików. To mogło też być przyczyną, dla której nie uchronił się przed rozbiórką w czasach zaboru pruskiego.
Kościół zburzono w 1834 r. w wyniku kasacji zakonu Dominikanów i rozbudowy toruńskiej twierdzy; na miejscu kościoła i klasztoru postawiono piekarnię i magazyny wojskowe (patrz: tzw. Nowy Arsenał), mieszczące obecnie centrum biurowe.
 
Na terenie dawnego kościoła prowadzono prace archeologiczne w latach 80. i 90. XX wieku, w wyniku których m.in. zrekonstruowano rzut przyziemia Kościoła, uzupełniono ubytki sklepień niektórych lepiej zachowanych grobowców. Od zachodu zachował się fragment muru gotyckiego zdobionego ostrołukowymi otworami okiennymi, będący pozostałością klasztorej kaplicy św. Katarzyny, a także pinakiel.
 
Fotografie z badań archeologicznych z lat 1992-1995:
 
Gotycki halowy kościół św. Mikołaja był największą i najbardziej monumentalną budowlą na Nowym Mieście, miał wymiary: długość: 72 m, szerokość: 30 m, wysokość: 38 m, wewnętrzna wysokość naw: 21 m, wysokość wieży: 49 m.
Z wyglądem i wyposażeniem kościoła możemy zapoznać się studiując np. XVIII-wieczne ryciny Georga Friedricha Steinera i inne XIX-wieczne publikacje. Ponadto znaczącym źródłem informacji są sporządzone w 1785 roku i XIX wieku listy wyposażenia oraz prace archeologiczne z pocz. lat 90. XX w.

Zarówno wewnątrz jak i zewnątrz kościół był niezwykle wysmukły. Pomiędzy korpusem a prezbiterium znajdowała się ośmioboczna, kryta ołowianym dachem wieża. Strzeliste okna wypełniały barwne witraże. Posiadał dwie równej wysokości nawy, kryte wspólnym dwuspadowym dachem. Nawa główna była przedłużona w stronę wschodnią przez zamknięte wielobocznie prezbiterium. Nawa południowa była zamknięta od wschodu i południa wieloma bocznymi kaplicami. W północnej stronie Kościoła (jakby mniejszej nawie, powstałej później przez rozszerzenie kościoła o południowe skrzydło krużganku klasztornego) znajdował się rząd wysokich kaplic, których wysokość równała się z niższym poddaszem klasztoru, dołączonego do nich.
Prezbiterium oddzielone było od korpusu nawowego przegrodą (balustradą), co było charakterystyczne dla kościołów zakonnych.

Wystrój wnętrza Kościoła był wyjątkowo bogaty; w całym kościele znajdowało się 20 ołtarzy (razem z ołtarzem głównym); ponadto były 2 ołtarze w kaplicach na terenie klasztoru i 1 ołtarz w północno-zachodnim narożniku wirydarza. XVIII-wieczne źródła mówią o wielu epitafiach, tablicach nagrobnych, grobowcach i nagrobkach pochowanych tu w podziemiach przedstawicieli rodzin mieszczańskich i szlacheckich z Ziemi Chełmińskiej, m.in. Tylickich (fragmenty tego nagrobka zostały przeniesione do kościoła Mariackiego na Starym Mieście), Elzanowskich, Dąbskich, Trzcińskich, Porczyńskich, Łąckich.
W prezbiterium ołtarz główny odsunięty był dość znacznie od wschodniej ściany, co wydzielało niewielkie pomieszczenie, służące zapewne jako wewnętrzne oratorium konwentualne. Pod północną i południową ścianą prezbiterium ustawione były stalle.
Elementy wyposażenia kościoła po jego rozbiórce w 1834 roku trafiły do innych toruńskich kościołów (m.in. do kościoła św. Jakuba oraz kościoła Mariackiego), także do kościołów w Kowalewie Pomorskim, Złotorii, Chełmży, Chełmnie oraz do Muzeum Okręgowego.
Zachowane do dziś zabytki wnętrza kościoła św. Mikołaja znajdują się:
  • złoty krzyż: na wieżyczce kościoła Mariackiego
  • słynne Drzewo Życia w kościele św. Jakuba
  • cudowny Czarny krucyfiks w kościele św. Jakuba
  • obraz Pasji Chrystusowej w kościele św. Jakuba
  • ołtarz Matki Boskiej Ostrobramskiej w kościele św. Jakuba
  • figury z nagrobka Bartłomieja i Jakuba Tylickich w kościele Mariackim
  • monstrancja promienista, dzieło Martina Gierschnera z 1694 r. w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie
  • inwentarz z 1785 r. w archiwum kościoła św. Jakuba
  • inwentarze z 1817 i 1831 r. w Archiwum Państwowym w Toruniu
 

 
Od północy przylegał do kościoła zespół klasztorny.
Pod samym klasztorem i Kościołem od strony zachodniej płynie Struga Toruńska, wykorzystywana przez zakonników na cele gospodarcze.

W latach 1819-1820 - w czasie zaboru niemieckiego (pruskiego) - toruński zakon dominikański uległ kasacji, a mnisi przenieśli się do Chełmna. Już w 1820 r. zburzono budynek klasztorny, a kościół w 1821 r. przekazano miastu na cele sakralne. Jednak już w 1830 r. kościół został zamieniony na magazyn wojskowy, a w 1834 r. zburzony. Pozostało jedynie wiele pamiątek.

Na miejscu kościoła postawiono magazyn prowiantowy Twierdzy Toruń i areszt, teren otoczono stojącym do dzisiaj murem ceglanym. Areszt zburzono pod koniec XIX w.
 
 

Rekonstrukcja kościoła św. Mikołaja

Zburzony przez władze niemieckie (zaboru pruskiego) w 1834 r. gotycki kościół dominikański był - obok Dworu Artusa, szeregu gotyckich i manierystycznych kamienic oraz średniowiecznego systemu obronnego Torunia, największą stratą bogatego dziedzictwa Torunia. To też największy z nieistniejących dziś toruńskich kompleksów budowalnych. Pozyskany w wyniku tej rozbiórki teren został szybko zagospodarowany przez te władze na potrzeby militarne (obronne), które w XIX w. stały się najważniejszymi funkcjami Torunia, determinującymi jego bieżącą egzystencję - postawiono tu nowe budowle służące potrzebom Twierdzy Toruń.
Jednak, w wyniku kolejnych zmian geopolitycznych oraz w wyniku rozwoju sztuki obronno-wojennej i ta funkcja Torunia została zmieniona, a obiekty wtedy wybudowane i wykorzystywane na cele wojskowe dziś mają zupełnie inne, odmienne od pierwotnego zastosowanie.
Istniejące w tej chwili zagospodarowanie terenu, na którym przez ponad 550 lat wznosiły się monumentalne zabudowania dominikańskie w niewielkim niestety stopniu wykorzystuje i odwołuje się do bogatej przeszłości. Zbudowane na miejscu klasztoru w latach 1833-34 budowle pierwotnie służące Twierdzy Toruń dziś funkcjonują jako centrum biurowe (dawny magazyn prowiantowy Twierdzy Toruń) oraz jednostki urzędu miasta (dawna piekarnia Twierdzy Toruń). Natomiast główna budowla tego miejsca - gotycki kościół św. Mikołaja - została po badaniach archeologicznych w latach 1993-95 jedynie przypomniania poprzez ceglane wymurowanie przyziemia kościoła. Dzięki temu jest możliwość wyobrażenia sobie położenia oraz rozmiarów budowli. Miejsce to jednak nie spełnia współczesnych zasad prezentacji i interpretacji dziedzictwa, zwłaszcza, że znaczną część placu podominikańskiego zajmuje parking, a całość terenu władze miasta zaniedbują (dzikie krzaki, niekoszona trawa itp.).
 
 
Dlatego właśnie na pocz. 2017 r. pojawiła się wręcz idealna wizja zagospodarowania tego terenu, przygotowana przez inż. arch. Katarzynę Rudólff-Kanabaj oraz inż. arch. Ninę Bloch-Budzyńską. Wizja zakłada wykorzystanie tkanki zabytkowej i pamięci miejsca, poprzez odtworzenie konstrukcji i zniszczonej świątyni ponad istniejącymi obecnie jej reliktami. Koncepcja jest więc idalnym środkiem między odbudową kościoła udającą zabytek a budową tu zupełnie innego budynku.
To mogłyby stanowić szansę na ochronę i udostępnienie do zwiedzania reliktów wraz z odpowiednią interpretacją dziedzictwa. I co ważne, szansę na przywrócenie stosunków przestrzennych w zabytkowej części Torunia, na styku Starego MiastaNowego Miasta, zakłóconych przez zburzenie kompleksu zabudowań dominikańskich przed niemal dwoma wiekami, kiedy to powstała „wyrwa” w układzie, kubaturze i wysokości zabudowań.
Obecnie takie śmiałe rozwiązania rewaloryzacyjne powstają w Europie. Tego rodzaju koncepty, nawet jeśli nie miałyby być nigdy zrealizowane, są ważne jako prowokujące dyskusję, zmuszające do refleksji, ukazujące perspektywy i nowe tory kształtowania przestrzeni wspólnej. Przestrzeni tym trudniejszej do zagospodarowania, że wymagającej myślenia i postrzegania w kategoriach dziedzictwa kulturowego.
  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   
Kontakt
 
tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Bankowa 14/16/16 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
 
Osoby i instytucje chętne do współpracy prosimy o kontakt.