Dawny Dwór Artusa w Toruniu

 

Lokalizacja
Stare Miasto, południowa pierzeja Rynku Staromiejskiego
nie istnieje
istniał od 1385 r. do 1802 r. (rozebrany z uwagi na "zły stan techniczny")
po rozbiórce zastąpiony mniej okazałym gmachem, który z kolei w 1891 r. zastąpiono obecnym 

 
Istniejący dziś w Rynku Staromiejskim budynek Dworu Artusa pochodzi z 1891 roku i został postanowiony na miejscu poprzedniego, z roku 1385.
Dawny Dwór Artusa - siedziba ekskluzywnego Bractwa św. Jerzego i - później - innych bractw-Ław - należał do najbardziej reprezentacyjnych gmachów w Toruniu (o tradycji Dworu Artusa tutaj). Zwłaszcza po renowacji renesansowej w 1626 roku i barokowej w 1701, w swym gotyckim zrębie, prezentował się niezwykle okazale i bogato.
Szerokość Dworu wynosiła ok. 13,5 m (obecny ma 25 m), wysokość ok. 25,5 (tj. do wysokości gzymsu obecnego), długość ok. 25 m w głąb budynku.
 
"Stowarzyszenie arturiańskie"
Dwory Artusa, powstające w bogatych miastach nadbałtyckich od początku związane były z bractwami św. Jerzego, skupiającymi kupców dalekomorskich, hurtowników i rycerzy osiadłych w tych miastach. W Toruniu poza bractwem św. Jerzego "stowarzenie arturiańskie" tworzyło też Bractwo Kupieckie Najświętszej Mariii Panny.
Wspólna nazwa dworów pochodzi od imienia legendarnego wodza Celtów Artura (V i VI w. n.e.). Dla ówczesnych ludzi był on wzorem cnót rycerskich a Okrągły Stół, przy którym zasiadał ze swoimi dzielnymi rycerzami, symbolem równości i partnerstwa.
"Stowarzyszenia arturiańskie" miały więc za cel pielęgnowanie "rycerskiej towarzyskości" oraz ochronę wspólnych interesów zawodowych-kupieckich. Jednocześnie spajał ich cel religijny - bractwa urządzały i fundowały kaplice, altarie, naczynia i sprzęty liturgiczne; w Toruniu była to kaplica św. Mikołaja w kościele Świętojańskim.
Od 1385 r. Bractwo św. Jerzego - rozpoczynające kosztowną budowę Dworu Artusa (chociaż wtedy jeszcze nie stosowano tej nazwy) - dopuściło w swoje szeregi szersze grono kupców, zdobywając tym samym większe fundusze na budowę gmachu. Członkiem stowarzyszenia arturiańskiego mogli być przedstawiciele środowiska kupieckiego, a dostęp oparty był na cenzusie majątkowym - kupiec musiał mieć dochód nie mniejszy niż 20 grzywien.
Od pocz. XV w. stopniowo decydujący głos w sprawie przyjmowania nowych członków osiągała Rada miejska, która wcześniej, bo już w XIV w. udzielała się w funkcjonowanie stowarzyszenia nadając np. przywileje (np. prawo korzystania z lasów miejskich, nadając łąki itp.).
W Dworze Artusa stowarzyszenie arturtiańskie dzieliło się od ok. 1400 r. na Ławy - mniejsze, wyodrębnione stowarzyszenia o własnych statutach, władzach.
Z 1443 r. pochodzi wzmianka, że stowarzyszenie arturiańskie w Toruniu podzielone jest wewnętrznie na "duży" i "mały" Dwór, a po II pokoju toruńskim (1466 r.) część członków starego i ekskluzywnego stowarzyszenia arturiańskiego opuściła Dwór Artusa przenosząc się do zbudowanego w 1484-1489 r. Dworu Bractwa św. Jerzego, zwanego wtedy Junkerhof. Określenie to odnosiło się do rycerskości i rycerskich ideałów członków, co sugeruje, że było to bardziej ekskluzywne towarzystwo, którego członkowie wywodzili się z dawnego bractwa św. Jerzego o rycerskich tradycjach i wysokich walorach moralnych.
Odtąd (około lat 80. XV w.) poszczególne Ławy zajmowały w Wielkiej Sali Dworu Artusa własne "kąty" (Ecke).
 
W XV i XVI w. stowarzyszenie arturiańskie kładło większy nacisk na pielęgnowanie elegenckiej, dworskiej i rycerskiej obyczajowości członków. Powróciła więc dawna tradycja rycerska. Poszczególne Ławy wydawały uczty z okazji świąt swych patronów, świętowano i manifestowano swoją odrębność podczas różnego rodzaju świąt, uroczystości miejskich, religijnych, a przy okazji bawiło się całe miasto. Urządzano zawody, parady i prestiżowe turnieje rycerskie z udziałem członków bractw arturiańskich z innych miast. W ten sposób wzmacniany był dawny "rycerski" etos miasta, jednoczący wszystkich mieszkańców i pielęgnujący jego tożsamość opatrą na kulturze dworsko-turniejowej.
Fakt ten był też ważnym czynnikiem budującym specyficzny dla XVI i XVII-wiecznego Torunia - i innych protestanckich, niezależnych miast północnej Europy - północnoeuropejski humanizm protestancki. Idea arturiańska i fenomen Dworu Artusa w wielkich miastach pruskich odgrywał jedną z najważniejszych ról w kształtowaniu postaw społecznych i politycznych tych miast. Splatało się to jednoznacznie z faktem posiadania prze zte miasta, a zwłaszcza przez Toruń i Gdańsk uprzywilejowanej autonomii prawno-ustrojowej, praw do samostanowienia, uzyskanych od króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka (zobacz: Przywileje kazimierzowskie dla Torunia).
 
Budynek
Do wnętrza prowadził portal ozdobiony kolumnami jońskimi, którego gzyms flankowały dwie postaci rycerzy w strojach antycznych. Pomiędzy nimi, na osi wejścia, znajdował się okrągły otwór okienny ozdobiony herbem Torunia. Podobnej wielkości okrągłe płyciny znajdowały się po bokach rycerzy i zawierały przedstawienia herbu Prus Królewskich i Królestwa Polskiego (o znaczeniu eksponowania zestawu tych trzech herbów zobacz też tutaj). Fasadę parteru z dwoma dużymi oknami zdobiło boniowanie.
 
Powyżej fasadę z zachowanymi ostrołukowymi wnękami gotyckimi pokrywały bogate malowidła przedstawiające: na dole: ciąg 22 herbów miast hanzeatyckich, z którymi Toruń utrzymywał rozległe stosunku handlowe w średniowieczu i czasach wczesnonowożytnych (o hanzeatyckim Toruniu tutaj), wyżej w blendach: wizerunki królów polskich od Władysława Jagiełły do Zygmunta III Wazy, pomiędzy oknami trzy wizerunki królów w całej postaci (ci królowie, których chciano najmocniej wyeksponować: Władysław Jagiełło jako zwycięzca Krzyżaków pod Grunwaldem i założyciel dynastii jagiellońskiej, Kazimierz Jagiellończyk jako władca, który wydał Toruniowi niezwykle ważne tzw. przywileje kazimierzowskie, za panowania którego Toruń i Prusy Królewskie stały się częścią Polski, wreszcie Zygmunt III Waza jako władca, aktualnie wówczas panujący; o pobytach królów polskich w Toruniu tutaj) oraz wyżej w blendach: postaci alegoryczne cnót i bohaterów antycznych, rycerzy.
Szczyt, flankowany smukłymi wieżyczkami narożnikowymi z latarniami i baniastymi hełmami, zdobiło malowidło św. Jerzego na koniu pod złotą kulą, symbolizującą słońce. 
 
Wewnątrz parter budynku zajmowała wielka sala wysokości 6 i 1/3 m o 6 przęsłach wspartych na 2 kolumnach, nad którą znajdowała się zbrojownia i inne pomieszczenia. W poszczególnych miejscach sali znajdowały się ławy bractw-członków Dworu Artusa.
Przy wschodniej ścianie (na lewo od wejścia) znajdowała się Ława św. Jerzego - najstarsza i arystokratyczna spośród całego 'stowarzyszenia arturiańskiego'. W 1503 roku na tej ścianie wykonano malowidło przedstawiające św. Jerzego walczącego ze smokiem. Wykonanie go powierzono mistrzowi Anthoniusowi z Wrocławia. Scena walki odbywała się na tle pejzażu z widokiem Torunia i zamku krzyżackiego (wówczas już nieistniejący). Był to więc najstarszy znany dziś widok miasta.
Przy zachodniej ścianie (na prawo od wejścia) znajdowała się Ława św. Rajnolda - bractwa żeglarzy i właścicieli szkut. Na ścianie znajdowała się statua przedstawiająca św. Rajnolda w pełnej zbroi oraz malowidło ścienne wyobrażające tegoż świętego z mieczem, na którego czubku zatknięta była głowa Karlmanna, którego święty zabił. Na ścianie tej wisiały też zbroje turniejowe.
Pośrodku sali znajdowała się Ława Mariacka - właścicieli okrętów i kupców-hurtowników, głównie zbożowych. Z tą Ławą związane było malowidło na południowej ścianie, przedstawiające scenę Hołdu Trzech Króli, wykonane również przez mistrza Anthoniusa w 1504 roku. Na ścianach wisiały też kobierce, półki na naczynia (talerze, kufle, dzbany, kielichy, cynowe wilkomy i srebrne puchary) i obrusy, poroża jeleni; stały drewniane szafy oraz zbroje turniejowe. Na ścianie północnej, a więc od strony Rynku, znajdowało się malowidło św. Katarzyny.
Sala posiadała także emporę muzyczną (chór dla muzykantów) oraz kominek. Ze sklepień spuszczano wielkie koliste świeczniki.
W 1455 roku Rada miejska poleciła przetopić wszystkie srebra z kościołów i z Dworu Artusa na potrzeby finansowania wojny trzynastoletniej. Szybko jednak uzupełniono wyposażenie.
 
Budynek uległ niemal całemu wypaleniu w 1703 roku, w czasie oblężenia szwedzkiego podczas wojny północnej.
Został rozebrany w 1802 roku i zastąpiony nowym w 1829 roku, który dodatkowo powiększono o sąsiednią kamienicę. Po rozwiązaniu Bractwa św. Jerzego w 1842 roku gmach został przeznaczony na teatr miejski (występował tu m.in. Henryk Wieniawski w 1879 roku). Budynek ten z powodu pękania ścian rozebrano, po czym w 1891 roku postawiono gmach obecny.
 
Król Jan Olbracht w czasie dłuższego pobytu w Toruniu (1494-1495) urządzał tu wieczorne zabawy z udziałem żon i córek rajców miejskich. W budynku obradowały też niektóre sejmiki pruskie. Ponadto w Dworze gościli królowie polscy, szwedzcy, pruscy, wielcy mistrzowie krzyżaccy, carowie rosyjscy oraz przedstawiciele Hanzy i zamorscy kupcy.
 
19. października 1466 roku w Dworze Artusa miało miejsce jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Polski: został zawarty drugi pokój toruński, między Polską, a państwem krzyżackim, kończący wojnę trzynastoletnią. Na mocy pokoju Polska odzyskała zachodnią część państwa krzyżackiego (Prusy Królewskie z tzw. wielkimi miastami pruskimi (Toruniem, Gdańskiem, Elblągiem), tj.: Pomorze Gdańskie z Gdańskiem (dostęp do Bałtyku), Ziemię Chełmińską z Toruniem, Żuławy z Malborkiem i Elblągiem), która początkowo miała autonomię oraz Warmię; wschodnia część (późniejsze Prusy Książęce) stała się lennem Polski.
 
W piwnicach Dworu w 1568 roku założono pierwszą toruńską oficynę drukarską (patrz: Drukarnie i drukarstwo toruńskie).
Tutaj, po tumulcie toruńskim w 1724 roku przez 30 lat protestanci odprawiali swoje nabożeństwa, zanim w 1756 roku zakończyli  budowę nowego zboru (obecnego Kościoła Ducha św.).
  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   
Kontakt
 
tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Bankowa 14/16/16 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
 
Osoby i instytucje chętne do współpracy prosimy o kontakt.