Dawny Dwór Artusa w Toruniu

 

Lokalizacja
Stare Miasto, południowa pierzeja Rynku Staromiejskiego
nie istnieje
istniał od 1385 r. do 1802 r. (rozebrany z uwagi na "zły stan techniczny")
po rozbiórce zastąpiony mniej okazałym gmachem, który z kolei w 1891 r. zastąpiono obecnym 

 
Istniejący dziś w Rynku Staromiejskim budynek Dworu Artusa pochodzi z 1891 roku i został postanowiony na miejscu poprzedniego, z roku 1385.
Dawny Dwór Artusa - siedziba ekskluzywnego Bractwa św. Jerzego i - później - innych bractw-Ław - należał do najbardziej reprezentacyjnych gmachów w Toruniu (o tradycji Dworu Artusa tutaj). Zwłaszcza po renowacji renesansowej w 1626 roku i barokowej w 1701, w swym gotyckim zrębie, prezentował się niezwykle okazale i bogato.
Szerokość Dworu wynosiła ok. 13,5 m (obecny ma 25 m), wysokość ok. 25,5 (tj. do wysokości gzymsu obecnego), długość ok. 25 m w głąb budynku.
 
"Stowarzyszenie arturiańskie"
Dwory Artusa, powstające w bogatych miastach nadbałtyckich od początku związane były z bractwami św. Jerzego, skupiającymi kupców dalekomorskich, hurtowników i rycerzy osiadłych w tych miastach. W Toruniu poza bractwem św. Jerzego "stowarzenie arturiańskie" tworzyło też Bractwo Kupieckie Najświętszej Mariii Panny.
Wspólna nazwa dworów pochodzi od imienia legendarnego wodza Celtów Artura (V i VI w. n.e.). Dla ówczesnych ludzi był on wzorem cnót rycerskich a Okrągły Stół, przy którym zasiadał ze swoimi dzielnymi rycerzami, symbolem równości i partnerstwa.
"Stowarzyszenia arturiańskie" miały więc za cel pielęgnowanie "rycerskiej towarzyskości" oraz ochronę wspólnych interesów zawodowych-kupieckich. Jednocześnie spajał ich cel religijny - bractwa urządzały i fundowały kaplice, altarie, naczynia i sprzęty liturgiczne; w Toruniu była to kaplica św. Mikołaja w kościele Świętojańskim.
Od 1385 r. Bractwo św. Jerzego - rozpoczynające kosztowną budowę Dworu Artusa (chociaż wtedy jeszcze nie stosowano tej nazwy) - dopuściło w swoje szeregi szersze grono kupców, zdobywając tym samym większe fundusze na budowę gmachu. Członkiem stowarzyszenia arturiańskiego mogli być przedstawiciele środowiska kupieckiego, a dostęp oparty był na cenzusie majątkowym - kupiec musiał mieć dochód nie mniejszy niż 20 grzywien.
Od pocz. XV w. stopniowo decydujący głos w sprawie przyjmowania nowych członków osiągała Rada miejska, która wcześniej, bo już w XIV w. udzielała się w funkcjonowanie stowarzyszenia nadając np. przywileje (np. prawo korzystania z lasów miejskich, nadając łąki itp.).
W Dworze Artusa stowarzyszenie arturtiańskie dzieliło się od ok. 1400 r. na Ławy - mniejsze, wyodrębnione stowarzyszenia o własnych statutach, władzach.
Z 1443 r. pochodzi wzmianka, że stowarzyszenie arturiańskie w Toruniu podzielone jest wewnętrznie na "duży" i "mały" Dwór, a po II pokoju toruńskim (1466 r.) część członków starego i ekskluzywnego stowarzyszenia arturiańskiego opuściła Dwór Artusa przenosząc się do zbudowanego w 1484-1489 r. Dworu Bractwa św. Jerzego, zwanego wtedy Junkerhof (dwór rycerski). Określenie to odnosiło się do rycerskości i rycerskich ideałów członków, co sugeruje, że było to bardziej ekskluzywne towarzystwo, którego członkowie wywodzili się z dawnego bractwa św. Jerzego o rycerskich tradycjach i wysokich walorach moralnych.
Odtąd (około lat 80. XV w.) poszczególne Ławy zajmowały w Wielkiej Sali Dworu Artusa własne "kąty" (Ecke).
 
W XV i XVI w. stowarzyszenie arturiańskie kładło większy nacisk na pielęgnowanie elegenckiej, dworskiej i rycerskiej obyczajowości członków. Powróciła więc dawna tradycja rycerska. Poszczególne Ławy wydawały uczty z okazji świąt swych patronów, świętowano i manifestowano swoją odrębność podczas różnego rodzaju świąt, uroczystości miejskich, religijnych, a przy okazji bawiło się całe miasto. Urządzano zawody, parady i prestiżowe turnieje rycerskie z udziałem członków bractw arturiańskich z innych miast. W ten sposób wzmacniany był dawny "rycerski" etos miasta, jednoczący wszystkich mieszkańców i pielęgnujący jego tożsamość opatrą na kulturze dworsko-turniejowej.
Fakt ten był też ważnym czynnikiem budującym specyficzny dla XVI i XVII-wiecznego Torunia - i innych protestanckich, niezależnych miast północnej Europy - północnoeuropejski humanizm protestancki. Idea arturiańska i fenomen Dworu Artusa w wielkich miastach pruskich odgrywał jedną z najważniejszych ról w kształtowaniu postaw społecznych i politycznych tych miast. Splatało się to jednoznacznie z faktem posiadania przez te miasta, a zwłaszcza przez Toruń i Gdańsk uprzywilejowanej autonomii prawno-ustrojowej, praw do samostanowienia, uzyskanych od króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka (zobacz: Przywileje kazimierzowskie dla Torunia). Autonomia miast pruskich była tak znacząca, że w 1490 r. Stany Pruskie wręcz stwierdzały, że stanowią jedno ciało z Koroną, ale nie są poddanymi Korony. W rezultacie wielkie miasta pruskie oddziaływały na mniejsze miasta Prus Królewskich, Prus Książęcych i Królestwa Polskiego. Stanowiły niedościgniony wzór do naśladowania, również dla stołecznego Krakowa. Krakowowi imponowały od XIV w. pruskie miasta hanzeatyckie. Kraków sięgał do tutejszych wzorów, czego przykładem może być tamtejszy dom przy Rynku Głównym 7, który w wyniku badań historycznych został rozpoznany jako lokal korporacji kupieckiej oparty przestrzennie na modelu Dworu Artusa. Jednak zabrakło w mieszczaństwie Krakowa idei, etosu arturiańskiego, wszak miasto to funkcjonowało w odmiennym kręgu kulturowym. Próbowano jedynie naśladować wizualne i estetyczne środki wyrazu, czego kolejnym przykładem może być fakt zatrudnienia przez Radę Krakowa w 1454 r. mistrza Jana, kamieniarza z Torunia do pracy przy szczytach i dachu tamtejszego ratusza.
 
Fenomen Dworu Artusa - w kontekście zarówno formy architektonicznej, jak i społecznej - wyrażał się więc faktem bycia sposobem manifestacji odrębności miast pruskich, zwłaszcza Torunia i Gdańska w ramach państwa, ich świadomości i tożsamości opartej na uprawnieniach samostanowienia oraz był manifestacją idei miasta-republiki i cnót starorzymskich w okresie renesansu.
 
Budynek
Do wnętrza prowadził portal ozdobiony kolumnami jońskimi, którego gzyms flankowały dwie postaci rycerzy w strojach antycznych. Pomiędzy nimi, na osi wejścia, znajdował się okrągły otwór okienny ozdobiony herbem Torunia. Podobnej wielkości okrągłe płyciny znajdowały się po bokach rycerzy i zawierały przedstawienia herbu Prus Królewskich i Królestwa Polskiego (o znaczeniu eksponowania zestawu tych trzech herbów zobacz też tutaj). Fasadę parteru z dwoma dużymi oknami zdobiło boniowanie.
 
Powyżej fasadę z zachowanymi ostrołukowymi wnękami gotyckimi pokrywały bogate malowidła przedstawiające: na dole: ciąg 22 herbów miast hanzeatyckich, z którymi Toruń utrzymywał rozległe stosunku handlowe w średniowieczu i czasach wczesnonowożytnych (o hanzeatyckim Toruniu tutaj), wyżej w blendach: wizerunki królów polskich od Władysława Jagiełły do Zygmunta III Wazy, pomiędzy oknami trzy wizerunki królów w całej postaci (ci królowie, których chciano najmocniej wyeksponować: Władysław Jagiełło jako zwycięzca Krzyżaków pod Grunwaldem i założyciel dynastii jagiellońskiej, Kazimierz Jagiellończyk jako władca, który wydał Toruniowi niezwykle ważne tzw. przywileje kazimierzowskie, za panowania którego Toruń i Prusy Królewskie stały się częścią Polski, wreszcie Zygmunt III Waza jako władca, aktualnie wówczas panujący; o pobytach królów polskich w Toruniu tutaj) oraz wyżej w blendach: postaci alegoryczne cnót i bohaterów antycznych, rycerzy.
Szczyt, flankowany smukłymi wieżyczkami narożnikowymi z latarniami i baniastymi hełmami, zdobiło malowidło św. Jerzego na koniu pod złotą kulą, symbolizującą słońce. 
 
Wewnątrz parter budynku zajmowała wielka sala wysokości 6 i 1/3 m o 6 przęsłach wspartych na 2 kolumnach, nad którą znajdowała się zbrojownia i inne pomieszczenia. W poszczególnych miejscach sali znajdowały się ławy bractw-członków Dworu Artusa.
Przy wschodniej ścianie (na lewo od wejścia) znajdowała się Ława św. Jerzego - najstarsza i arystokratyczna spośród całego 'stowarzyszenia arturiańskiego'. W 1503 roku na tej ścianie wykonano malowidło przedstawiające św. Jerzego walczącego ze smokiem. Wykonanie go powierzono mistrzowi Anthoniusowi z Wrocławia. Scena walki odbywała się na tle pejzażu z widokiem Torunia i zamku krzyżackiego (wówczas już nieistniejącego). Był to więc najstarszy znany dziś widok miasta.
Przy zachodniej ścianie (na prawo od wejścia) znajdowała się Ława św. Reinholda - bractwa żeglarzy i właścicieli szkut. Na ścianie znajdowała się statua przedstawiająca św. Reinholda w pełnej zbroi oraz malowidło ścienne wyobrażające tegoż świętego z mieczem, na którego czubku zatknięta była głowa Karlmanna, którego święty zabił. Na ścianie tej wisiały też zbroje turniejowe.
Pośrodku sali znajdowała się Ława Mariacka - właścicieli okrętów i kupców-hurtowników, głównie zbożowych. Z tą Ławą związane było malowidło na południowej ścianie, przedstawiające scenę Hołdu Trzech Króli, wykonane również przez mistrza Anthoniusa w 1504 roku.
Na ścianach wisiały też kobierce, półki na naczynia (talerze, kufle, dzbany, kielichy, cynowe wilkomy i srebrne puchary) i obrusy, poroża jeleni; stały drewniane szafy oraz zbroje turniejowe. Na ścianie północnej, a więc od strony Rynku, znajdowało się malowidło św. Katarzyny.
Sala posiadała także emporę muzyczną (chór dla muzykantów) oraz kominek. Ze sklepień spuszczano wielkie koliste świeczniki.
W 1455 roku Rada miejska poleciła przetopić wszystkie srebra z kościołów i z Dworu Artusa na potrzeby finansowania wojny trzynastoletniej. Szybko jednak uzupełniono wyposażenie.
 
    
Jedne z niewielu zachowanych elementów wyposażenia dawnego toruńskiego Dworu Artusa: kafle figuralne z wyobrażeniem Dawida z harfą (po lewej) i Samsona (po prawej), 2. poł. XVI w., pierwotnie malowane i złocone
 
 
Król polski Jan Olbracht w czasie dłuższego pobytu w Toruniu (1494-1495) urządzał tu wieczorne zabawy z udziałem żon i córek rajców miejskich. W budynku obradowały też niektóre sejmiki pruskie. Ponadto w Dworze gościli królowie polscy, szwedzcy, pruscy, wielcy mistrzowie krzyżaccy, carowie rosyjscy oraz przedstawiciele Hanzy i zamorscy kupcy.
 
 
Puchar z czaszą z łupiny orzecha kokosowego wykonany dla Dworu Artusa w Toruniu przez złotnika toruńskiego, Jacoba Saxa, ok. 1665 r.
Użycie naturalnych usrowców (jak tutaj orzecha kokosowego) w wyrobach artystycznych złotniczych było szczególnie modne w europejskiej sztuce manierystycznej, zwłaszcza w złotnictwie Augsburga i Norymbergii, dlatego zastosowanie atkiego rozwiązania w złotnictwie toruńskim, osiągającym wtedy najwyższy poziom artystyczny w całej Rzeczypospolitej, jest szczególnie wyjątkowe i cenne (zobacz: Dawne złotnictwo toruńskie).
 
 
19. października 1466 roku w Dworze Artusa miało miejsce jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Polski: został zawarty drugi pokój toruński, między Polską, a państwem krzyżackim, kończący wojnę trzynastoletnią. Na mocy pokoju Polska odzyskała zachodnią część państwa krzyżackiego (Prusy Królewskie z tzw. wielkimi miastami pruskimi (Toruniem, Gdańskiem, Elblągiem), tj.: Pomorze Gdańskie z Gdańskiem (dostęp do Bałtyku), Ziemię Chełmińską z Toruniem, Żuławy z Malborkiem i Elblągiem), która początkowo miała autonomię oraz Warmię; wschodnia część (późniejsze Prusy Książęce) stała się lennem Polski.
 
W piwnicach Dworu w 1568 roku założono pierwszą toruńską oficynę drukarską (patrz: Dawne drukarnie i drukarstwo toruńskie).
Tutaj, po tumulcie toruńskim w 1724 roku przez 30 lat protestanci toruńscy odprawiali swoje nabożeństwa, zanim w 1756 roku zakończyli budowę nowego zboru (obecnego Kościoła Ducha św.).
 
Budynek uległ niemal całemu wypaleniu w 1703 roku, w czasie oblężenia szwedzkiego podczas wojny północnej (zobacz: Szwedzkie ostrzeliwanie Torunia).
Został rozebrany w 1802 roku i zastąpiony nowym w 1829 roku, który dodatkowo powiększono o sąsiednią kamienicę. Po rozwiązaniu Bractwa św. Jerzego w 1842 roku gmach został przeznaczony na teatr miejski (występował tu m.in. Henryk Wieniawski w 1879 roku). Budynek ten z powodu pękania ścian rozebrano, po czym w 1891 roku postawiono gmach obecny.
Oprac. Arkadiusz Skonieczny, data publikacji: 27-11-2012
  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   
Kontakt
 
tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Bankowa 14/16/16 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
 
Osoby i instytucje chętne do współpracy prosimy o kontakt.