Pierścień wewnętrzny Twierdzy Toruń

Otwórz mapę w większym oknie >>>

 

Tworzenie XIX-wiecznej twierdzy toruńskiej nastąpiło po kongresie wiedeńskim w 1815 r. i było jednym z etapów rozwoju obronności Torunia, który trwał nieprzerwanie od powstania miasta w XIII w. Toruń w całej swej historii spełniał ważne funkcje obronne; więcej o historii rozwoju obronności Torunia tutaj.
 

Twierdza Toruń w latach 1815-1871

Po kongresie wiedeńskim w 1815 r. zakończyła się epoka Księstwa Warszawskiego, a Toruń został przyznany Prusom. Granica prusko-rosyjska przebiegała ok. 10 km na wschód od Torunia, co spowodowało, że utrzymanie twierdzy toruńskiej i dalsza jej rozbudowa stała się sprawą nadrzędną. Ponadto w wyniku szybkiego rozwoju artylerii i zwiększenia jej donośności pojawiły się nowe koncepcje budowy fortyfikacji, polegające m.in. na zwiększeniu obwodu twierdzy.
Rozpoczął się okres budowy w Toruniu twierdzy fortowej, podzielony na dwa etapy: w pierwszym do roku 1871 powstał tzw. wewnętrzny pierścień fortyfikacji, który później zaczęto rozbudowywać i przekształcać, ale przede wszystkim podjęto budowę pierścienia zewnętrznego - Twierdzę Toruń (Festung Thorn) I stopnia, w skład której wchodzi 15 fortów i kilkaset mniejszych obiektów.
Na wewnętrzny pierścień fortyfikacji składały się m.in.:
 

 

    
Jednymi z dzieł obronnych budowanych przed 1830 r. były lunety. Na zdjęciu po lewej: luneta 6 w miejscu obecnego skweru przy ul. Bydgoskiej / Chopina.
Po prawej: wszystkie lunety oznaczone na mapie z ok. 1873-1877 r.
 
 
W kurtynach istniejących bastionów XVII-wiecznych w latach 1822-26 wybudowano trzy bramy: Bydgoską (Nową Starotoruńską), Nową Chełmińską, Nową św. Jakuba. Nazwami nawiązywały do istniejących średniowiecznych bram w ciągu murów miejskich, stojących niemal w linii prostej z nowymi bramami (Nowa Chełmińska była jednak przesunięta na wschód w stosunku do starej bramy Chełmińskiej, Nowa Św. Jakuba nieco na płn., a Bydgoska też nieco na płn.).
Te trzy nowe bramy nawiązywały do historycznego budownictwa ceglanego z przewagą cech gotyckich. Brama Nowa Bydgoska i Nowa Chełmińska zostały zburzone na pocz. lat 20. XX w., a Nowa Św. Jakuba już w końcu XIX w. wobec budowy w latach 1880-85 nowej kurtyny między Bastionem Odcinkowym a Fortem św. Jakuba i odsunięciu linii obrony dalej na wschód. Jej funkcję przejęła zbudowana wówczas Brama Lubicka na linii rzeczonej kurtyny.
 
 
Całość takiej twierdzy była otoczona fosą zasilaną Strugą Toruńską. Zbiornikiem retencyjnym dla niej - na potrzeby szybkiego wypełnienia fosy - był staw Kaszownik, który w 1818 r. powiększono o część (zatokę) południowo-wschodnią, powstałą z wyrobiska gliny, którą wcześniej użyto do produkcji cegieł przeznaczonych do budowy dzieł obronnych twierdzy.
Wodę w fosie podnoszono za pomocą sześciu tam (gródz), z których zachowały się dwie (nr 5 i 6) przy moście im. Piłsudskiego).
 
Jednak najważniejszą budową tego czasu była budowa w latach 1828-1833 Fortu św. Jakuba.
Fort znajduje się na wzniesieniu (Góra św. Jakuba), na wschód od dworca kolejowego Toruń Miasto. Jego zadaniem była obrona miasta-twierdzy od wschodu, co było szczególnie ważne wobec faktu, że w bliskości 10 km na wschód od Torunia przebiegała granica państwowa prusko-rosyjska. Fort zbudowano jako samodzielną cytadelę, otwartą od strony miasta.
Z fortu do dziś zachowała się monumentalna, 3-piętrowa redita koszarowa wzniesiona na planie podkowy, wykorzystywana do niedawna na mieszkania i popadająca w dewastację. Od góry przykryta jest ona ziemnym nasypem. Umocnienia ziemne fortu zostały silnie przekształcone przez budowę ul. Traugutta w poł. lat 30. XX w.
W latach 20. XX w. zniwelowano większość obwodów wałów wokół Fortu, zasypano fosy, rozebrano budowle na placu broni oraz inne elementy murowane Fortu poza zachowanym blokiem koszarowym.
Zobacz: Fort św. Jakuba
 
Wewnętrzny pas fortyfikacji rozbudowywano w następnych latach.
W latach 1837-1840 rozbudowano powstały w 1824-28 r. lewobrzeżny Przyczółek Mostowy (ul. Podgórska 6/10) o dwa bastiony od strony Wisły. Powstało nowe dzieło rogowe w formie nasypów i wykopów, bez większych murowanych budowli, które nadal, ale bardziej skutecznie miało bronić mostu przez Wisłę od strony południowej.
Przyczółek Mostowy (1824-28) miał rozpiętość około 500 metrów, poligonalny wał w kaponierami barkowymi. W środku wału, na jego osi, umieszczono trójskrzydłową, trzypiętrową reditę koszarową z własną fosą, dwiema kaponierami barkowymi i potężną, wydłużoną, kaponierą czołową (osłoniętą rawelinem). Szyja zamknięta tradycyjnie murem ze strzelnicami i piętrowym blokhauzem.
W latach 1861-62 na rozległym dziedzińcu Przyczółka Mostowego wybudowano dworzec kolejowy (dziś Toruń Główny).
 
Po otwarciu w 1862 r. linii kolejowej z Kutna (Warszawy) do nowego dworca Toruń-Przedmieście (dziś Toruń Główny) przystąpiono do budowy na wschód od dworca nowego Fortu Kolejowego, w celu zapewnienia obrony tego węzła kolejowego i późniejszego mostu kolejowego na Wiśle. Obiekt ten na planie 6-kąta powstał tuż przy linii kolejowej w latach 1863-66.
Obecnie Fort Kolejowy jest doszczętnie zrujnowany.
► Zobacz: Fort Kolejowy
 
Na budowie Fortu Kolejowego zakończył się pierwszy etap tworzenia XIX-wiecznej twierdzy toruńskiej, w wyniku którego powstał tzw. wewnętrzny pas fortyfikacji.
 

Rozbudowa Twierdzy Toruń po 1872 r.

Decyzję o podjęciu budowy wielkiej twierdzy fortowej powzięto mocą rozporządzenia pruskiego sztabu generalnego z 24. 06. 1872 r. Wtedy też zaliczono Toruń do twierdz I kategorii przewidzianych do intensywnej rozbudowy. Podstawowym motywem, dla którego w ogóle podjęto taką decyzję, było zastosowanie nowego wynalazku techniki militarnej - dział gwintowanych. Wprowadzenie artylerii gwintowanej, o zwiększonym zasięgu (ok. 8-10 km) i celności, wywołało przełom w sztuce fortyfikacji - dotychczasowe ciągłe obwody wałów musiały zostać uzupełnione wysuniętym na zewnątrz na 3 - 4 km pierścieniem samodzielnych fortów artyleryjskich.
 
Drugi okres rozbudowy Twierdzy Toruń to lata 1872-1885. Powstał wtedy zewnętrzny pas fortyfikacji - twierdza fortowa (zobacz: Pierścień zewnętrzny Twierdzy Toruń).
 
Mimo budowy pasa zewnętrznego prowadzono też prace w pasie wewnętrznym, zwłaszcza na odcinku od Fortu św. Jakuba do bastionu nr 4 Odcinkowego. Te dwa dzieła połączono w latach 1880-85 kurtyną (fosa i wał). Wyburzono wówczas bastiony nr: 2 św. Jakuba, 3 św. Katarzyny i częściowo nr 1 Menniczy, a nad Kaszownikiem w miejscu zlikwidowanej lunety utworzono potężną kaponierę. Między nową kurtyną a Nowym Miastem powstała przestrzeń, wktórej wkrótce zaczęto budowę nowej dzielnicy - Wilhelmstadt (Przedmieście św. Katarzyny).
Ilustracja obok: Umocnienia pierścienia wewnętrznego na planie z pocz. XX w. z zaznaczeniem kurtyny między Fortem św. Jakuba a bastionem 4 Odcinkowym.
 
 
Nową kurtynę od Fortu św. Jakuba do bastionu Odcinkowego przecięła linia kolejowa z dworca Toruń-Przedmieście do Królewca, w związku z tym wybudowano ufortyfikowaną bramę kolejową (obecnie na jej koronie poprowadzono fragment ronda Pokoju Toruńskiego).
► Zobacz: Brama kolejowa
 
Na powiększonym w ten sposób obszarze miejskim (między płn.-wsch. rozebranym odcinkiem murów Nowego Miasta a nową kurtyną) umieszczono głównie obiekty wojskowe, ale też część reprezentacyjną mieszkaniową. Cała ta nowa dzielnica miasta otrzymała nazwę Wilhelmstadt (patrz: Przedmieście św. Katarzyny).
Umieszczono tu dwa kompleksy koszarowe (koszary piechoty - tzw. Koszary Wilhelmowskie oraz koszary artylerii), szpital przy ul. Dąbrowskiego / Jęczmiennej oraz potężne podwalnie magazynowe i koszarowe (np. Koszary Bramy Lubickiej, Koszary Kaszownika). W sąsiedztwie powstał też m.in. duży budynek pralni wojskowej (ul. św. Jakuba).
 
Nowy odcinek obwarowań składał się począwszy od Nowej Bramy Chełmińskiej (z 1826 r.) ze: skazamatowanego lewego barku i czoła Bastionu 4 Odcinkowego (podwalnia), zbudowanej po 1880 r. Bramy Kaszownika (w okolicach obecnego skrzyżowania ul. Dąbrowskiego i Wałów Sikorskiego), kurtyny z podwalnią koszarową - tzw. Koszary Kaszownika (za nią potężny trzykondygnacyjny schron Urzędu Prowiantowego z nową piekarnią z 1887-92), kaponiery skarpowej w fosie osłoniętej od północy przebudowaną lunetą II i stawem Kaszownik, kurtyny z podwalnią (na wale kurtyny stanowiska dla dział na lawetach "nadbrzeżnych") z Baterią Dobrzyńską, Bramy Lubickiej, podwójnej bramy kolejowej z blokhauzem w fosie oraz kurtyny z podwalnią koszarową (Koszary Bramy Lubickiej, obecnie Archiwum Wojskowe), która łączyła się z lewym czołem wzmocnionego Fortu św. Jakuba. W roku 1887 nowe umocnienia wzmocniono (warstwa betonowo-piaskowa).
Cały nowy odcinek rdzenia w zasadzie przetrwał rozbiórkę z początku lat 20. XX w. i zachowany jest w dobrym stanie, z wyjątkiem bram rozebranych po 1920 r., z których zachowała się tylko kolejowa.
 
 
Również na początku XX w. dokonano też wielu innych zmian w pasie wewnętrznym, zlikwidowano niektóre nieprzydatne umocnienia średniowieczne, zniwelowano część wałów ziemnych, zabudowano w formie Ringu średniowieczne fosy bezpośrednio wokół Średniowiecznego Zespołu Miejskiego (np. Bank Rzeszy, Sąd Rejonowy, Collegium Maius, Teatr Horzycy, Urząd Miasta i in.), zlikwidowano bastiony od strony północnej i zachodniej - później na tych terenach powstały planty.
 
Ponadto dla twierdzy powstały też nowe elementy: hala sterowcowahala balonowa (balony obserwacyjne i zaporowe), w 1912 r. przystąpiono do budowy lotniska.
 
Hala sterowcowa powstała na Bielanach, przy obecnej ul. Balonowej, w 1911 r.
Obiekt o wymiarach 10 x 25 x 23 m przeznaczony był dla sterowców obserwacyjnych. Obok zbudowano magazyny balonów, wytwórnie wodoru oraz koszary. Hala dla sterowców zbudowana w 1911 r. była pierwszą na ob. ziemiach polskich taką bazą wojskową, związaną z funkcjami dużej twierdzy, jakie pełnił Toruń, oraz jednym z trzech obiektów na obszarze ob. Polski, mogącym pomieścić tak duże jednostki latające. W 1920 r. utworzono tu polski III Batalion Aeronautyczny, a w 1921 r. Oficerską Szkołę Aeronautyczną (po 1923 r. Szkołę Rezerwy Wojsk Balonowych), później I Batalion Balonowy (1923-1930). Po II wojnie światowej, kiedy Toruń został zdegradowany (>>>) zlikwidowano tę bazę, a halę sterowcową rozebrano w latach 50. XX w.
 
Kolejny etap rozwoju twierdzy toruńskiej nastąpił w latach 70. XIX w., w wyniku którego średniowieczne miasto (a tym samym rdzeń twierdzy - pierścień wewnętrzny) zostało otoczone pierścieniem fortów, innych schronów i dzieł obronnych w odległości ok. 3 - 4 km od centrum, tworząc tzw. pierścień zewnętrzny Twierdzy Toruń.
  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   

Kontakt

tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
formularz kontaktowy

   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Rabiańska 3 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do ich autorów lub właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
Polityka cookies
 
Jeżeli chcesz opublikować swój artykuł lub napisać do Toruńskiego Portalu Turystycznego ponieważ gdzieś do tekstu wkradł się błąd, chcesz nawiązać współpracę lub po prostu przekazać swoją opinię, możesz to zrobić używając adresu mailowego biuro@toruntour.pl. Żadna wiadomość nie pozostanie bez odpowiedzi!