Kamienica ul. Szczytna 12
Te dwie połączone kamienice należały w 1703 r. do burmistrza toruńskiego, Johana Gottfrieda Rösnera, ściętego w 1724 r. w związku ze słynnym tumultem toruńskim. W 2. poł. XVIII w. były własnością Alberta Borkowskiego - piwowara i burmistrza Torunia, a od 1780 r. burmistrza Johana Samuela Zerneke, którego potomek, Johan Daniel Zerneke przekazał kamienicę Kamlarii miejskiej w 1792 r. W 1840 r. Kamlaria sprzedaje kamienice szklarzowi Augustowi Heins, a ten gminie żydowskiej w 1843 r., która przystosowała je, wraz z sąsiednią pod nr 10, na swoje cele. W 1885 r. kamienice przestały istnieć, a na ich miejscu wzniesiono nowy budynek żydowski.
W końcu XVII w. kamienica ta została wyposażona w niezwykłej wartości artystycznej kręcone, drewniane schody prowadzące z wysokiej sieni (i jednocześnie będące jej największą ozdobą) na wyższe kondygnacje. Schody takie były bardzo charakterystyczne dla barokowych kamienic toruńskich, gdańskich, elbląskich i północnoeuropejskich; wraz z całym pozostałym wykwintnym wyposażeniem wnętrza jednocześnie świadczyły o zamożności właściclela i jego ideologii kulturowej oraz o kulturze dawnego Torunia. Do dziś zachowało się w Toruniu ledwie kilka schodów w podobnym typie, jednak w skromniejszej szacie.Schody te były jednym z głównych elementów decydujących o wartościach kulturowych i historycznych całej kamienicy.
Zostały uratowane decyzją magistratu toruńskiego o przeniesieniu ich na przechowanie do Ratusza Staromiejskiego w 1885 r. kiedy były zagrożone zniszczeniem podczas rozbiórki kamienicy.
Jednak w 1891 r. jako dar od miasta zostały przekazane do zamku w Malborku, który przechodził wtedy renowację prowadzoną przez Konrada Steinbrechta (1849-1923). Sam Steinbrecht zapewne musiał przyczynić się do tego i "zachęcić" władze Torunia do przekazania daru. Wcześniej bowiem, starając się o uzyskanie stypendium z fundacji Louis-Boissoneta, która ogłosiła konkurs na pracę o średniowiecznych zabytkach Torunia, odbył podróż naukową po dawnym państwie krzyżackim. Rok później już jako pracownik niemieckiego Ministerstwa Wyznań Religijnych otrzymał to stypendium, zyskując uznanie środowiska niemieckich architektów i historyków sztuki. Jego monografia „Thorn im Mittelalter” wywarła także wielkie wrażenie na ministrze wyznań religijnych, który w 1882 r. powierzył Steinbrechtowi kierownictwo Zarządu Odbudowy Zamku w Malborku.
Po bokach wejścia na schody w ich dolnej części znajdowały się dwie figury alegoryczne: postać kobieca w greckiej szacie oraz postać męska z wieńcem róż na głowie, która może być interpretrowana jako murzyn lub efeb.
Balustrady pokryte były wspaniałą snycerską ornamentyką ażurową w formie liści akantu wijących się esownicowo w rombowych ramach, również bogato opracowanych rzeźbiarsko.
Co przedstawiają figury na schodach?
Nie zachowały się żadne historyczne, ówczesne opisy tych schodów. Znana jest jedynie fotografia sprzed 1893 r. pokazująca schody umieszczone już na zamku w Malborku oraz zdjęcie fotograficzne (wykonane przez Aleksandra Jacobiego) z rysunku autorstwa Kauffmanna miejskiego radcy budowlanego w Toruniu.
Postać murzyna po lewej stronie u stóp schodów może być rozumiana jako alegoria młodości i egzotyki. Odsłonięty pępek dowodzi, że mamy do czynienia z barokowym efebem (młodzieńcem u progu dorosłości), którego ciało jest jedynie lekko przesłonięte tkaniną lub wyrzeźbionymi motywami roślinnymi (liśćmi akantu). W świeckiej sztuce baroku róże - które w formie wieńca są na jego głowie - stanowią klasyczny symbol młodości, piękna, miłości i rozkwitu życia (często silnie powiązany z symboliką boga Kupidyna). W okazałych rezydencjach zamożnych barokowych patrycjuszy i burmistrzów (takich jak Johann Gottfried Rösner, do którego niegdyś należał ten dom), przedstawienia murzynów były pod koniec XVII w. popularnym wyznacznikiem statusu. Symbolizowały kosmopolityzm, rozkwit handlu zamorskiego oraz odkrywanie nowych kontynentów (Afryki). Postacie te często włączano również w cykle alegoryczne, w których uosabiały wiosnę lub kontynent afrykański.
W tym kontekście czarnoskóry młodzieniec uosabiać może zmysłową radość życia, bogactwo oraz rozkwitający żywot domowników.
Naprzeciw niego stoi w pełni odziana postać kobieca, utrzymana w duchu antycznym. Stanowi ona świadomy moralny kontrapunkt dla półnagiego młodzieńca. Reprezentuje rozum, mądrość (Sapientia) lub umiarkowanie (Temperantia).
Program ikonograficzny wpisywać się więć może w dualizm popularny w baroku północnoeuropejskim (charakterystyczny również dla Gdańska i Torunia): osoba wchodząca po tych schodach przechodziła symbolicznie pomiędzy dwoma filarami udanego barokowego życia patrycjuszowskiego: cnotą intelektualną a doczesnym szczęściem w miłości i życiu. Po prawej stronie znajduje się uporządkowana, racjonalna i cnotliwa Antyczność (rozum). Po lewej stronie – pełna witalności, przepychu i młodości natura oraz doczesny dobrobyt (zmysłowość i powodzenie).
Wśród pozostałości jego dorobku znajduje się odbitka albuminowa - niezamontowana na kartonie (czyli zwinięta w rulon) - w tzw. formacie cesarskim (168 × 217 mm). Reprodukcję jej oraz retuszowaną i koloryzowaną wersję prezentujemy powyżej.
Schody, sprowadzone z Torunia i wkomponowane w jedną z wież podczas XIX-wiecznej regotyzacji zamku w Malborku, znajdowały się w bardzo ciemnym miejscu, co w tamtym czasie czyniło je obiektem wyjątkowo trudnym do sfotografowania. Oświetlenie widoczne na zdjęciu sugeruje jednak użycie sztucznego źródła światła. Było to wówczas zjawisko nietypowe, gdyż technika oświetlania wnętrz za pomocą wybuchowych mieszanek proszku magnezowego została opracowana dopiero w 1887 r. Fotografia autorstwa Ferdinanda Schwarza stanowi zatem jeden z najwcześniejszych przykładów zastosowania sztucznego oświetlenia w fotografii.
Oprac. Arkadiusz Skonieczny, data publikacji: 11-08-2013 z późniejszymi uzupełnieniami
