Fort I Twierdzy Toruń

fot. Pko CC BY-SA 4.0
To jedyny taki obiekt w środkowej Europie, jeden z najciekawszych, najbardziej unikatowych i najcenniejszych zabytków architektury obronnej i techniki militarnej w całej Europie.
Pomimo swojej wyjątkowości i wartości aż do 2017 r. pozostawał przez wiele lat niezagospodarowany jako obiekt dziedzictwa.
 
Lokalizacja:
Pierścień zewnętrzny Twierdzy Toruń, ul. Winna 19 (góra Buchta)
zwiedzanie: dostępne
 

To fort pancerny, jedyny taki w środkowej Europie, jeden z najciekawszych i najcenniejszych zabytków XIX-wiecznej architektury obronnej i militarnej w całej Europie.
Zbudowany w latach 1888-1892 w ramach rozbudowy pruskiej (niemieckiej) Twierdzy Toruń. Zarazem jest najmłodszym fortem spośród wszystkich osiemnastu w Toruniu. Jest wyjątkowym i unikatowym zabytkiem techniki wojskowej i architektury obronnej w skali europejskiej i jedynym fortem pancernym nie tylko w Toruniu, ale i na całym wschodnim froncie umocnień II Rzeszy. W czasie budowy był najnowocześniejszym i najpotężniejszym dziełem fortecznym w Europie, przełomowym w historii rozwoju fortyfikacji. Stał się modelem późniejszych fortów grupowych (tzw. fest) budowanych w twierdzach na zachodniej granicy Niemiec, m.in. w Metz.
Główne uzbrojenie stanowiła bateria pancerna 4 haubic 210 mm - najcięższa artyleria twierdzy. Do dziś przetrwały 3 wieże dla haubic (patrz niżej).
Jego głównym zadaniem było pokrycie ogniem okolic ujścia Drwęcy (ok. 10 km na południe), którą przebiegała granica Królestwa Prus z Rosją, a którędy prowadziła strategiczna droga w głąb Królestwa Prus i do Berlina.
 
Fort I jest głównym elementem całego kompleksu mniejszych dzieł usytuowanych w niewielkiej odległości, ciągnących się wzdłuż osłoniętej wysokimi nasypami 1-kilometrowej długości drogi (ul. Winna) i zamaskowanych zielenią budowli. W jego skład wchodzą poza fortem głównym: schrony międzypola: piechoty, artyleryjskie i amunicyjne, schrony obsługi baterii, 2 baterie skrzydłowe, stanowisko ogniowe do ostrzału Wisły oraz pierścień okopów ziemnych ciągnących się aż do Fortu II.  
Fort posiadał mocne uzbrojenie. Na skarpie, przy prawym barku fortu znajdował się zestaw 4 armat kaliber 90 mm, tuż obok 4 stanowiska dział 150 mm skierowanych na przedpole.
 

Zespół Fortu I na fotografii lotniczej z lat 20. XX w. Uwagę zwraca teren pozbawiony zadrzewień, w przeciwieństwie do stanu dzisiejszego.
Opis poszczególnych obiektów obronnych na powiększeniu.
 
Załoga składała się z 200 żołnierzy piechoty, 152 artylerzystów i 6 saperów, dowodzonych przez 13 oficerów.
Obok pomieszczeń mieszkalnych dla oficerów i żołnierzy w forcie kryły również komendantura, 2 kuchnie, latryny i maszynownia oraz blok pomieszczeń dla obsługi baterii pancernej.
Wszystkie pomieszczenia w obrębie fortu (w tym również kazamatowe stanowiska obrony fortu na przeciwskarpie) połączone były korytarzami podziemnymi. Ponadto do pancernych stanowisk obserwacyjnych i baterii pancernej prowadziły wejścia ze schronów znajdujących się na nasypie fortu. Od strony koszar dostępu do fortu broniła owalna kaponiera szyjowa głęboko wchodząca w niewielki plac broni.
Cały fort otoczony został wysokim wałem przeciwskarpy z suchą fosą i zabezpieczony dodatkowo ciężkimi kratami fortecznymi znajdującymi się w fosie u podnóża fortu oraz na murze przeciwskarpy.
 
Tak jak cała Twierdza Toruń, tak i Fort I nigdy nie został użyty w walce. Haubice fortu tylko raz - w sierpniu 1914 r. otworzyły ogień. Jednak była to reakcja na fałszywy alarm - dowódca sądził, że odpiera atak Rosjan. W wyniku tego zniszczono stodołę i zabito źrebaka w jednym z gospodarstw w Kaszczorku.
 
 
Pierwotnie fort posiadał numer "I a" i nosił nazwę "Buchtafort", ze względu na to, że zbudowano go na wzgórzu Buchta. Wcześniej na wzgórzu stała gospoda pod nazwą "Buchtakrug", zlokalizowana przy prowadzącej tędy drodze z Torunia do Kaszczorka i Złotorii. W 1894 r. nazwa fortu przemianowana została na "Feste König Wilhelm I" a w 1920 r., po przejęciu przez Wojsko Polskie na "Fort I Warownię Jana III Sobieskiego". 
W gestii wojska (od 1920 r. polskiego) Fort pozostawał do 1956 r., po czym przeszedł w zarząd administracji cyilwnej. Zaczął się okres największej destrukcji - rozebrano ceglane obmurowanie fosy, częściowo kaponiery przeciwskarpowe, stajnię, schron lewej baterii skrzydłowej oraz zniszczono jdną wieżę pancerną. W latach 1960-1991 mieścił się tu zakład Centralnych Piwnic Win Importowanych. Od tego czasu jest własnością miasta Toruń i stanowi miejsce melin i raj dla zbieraczy złomu, od ostatnich lat jest niestety w zastraszającym tempie dewastowany i ogołacany przez złodziei, bezdomnych i złomiarzy.
Od października 2017 r. dzierżawcą Fortu I jest Grupa Rekonstrukcji Historycznej "Rex", tworząca tu mozolnie centrum kulturalno-historyczne.
 
Podstawowym uzbrojeniem fortu była bateria pancerna złożona z 4 haubic kal. 21 cm zainstalowanych w obrotowych wieżach pod kopułami pancernymi umieszczonymi na nasypie bezpośrednio za koszarami szyjowymi. Zasięg rażenia wystrzeliwanych stąd pocisków wynosił ok. 6-8 km.
Kopuły pancerne tych wież były odporne na pociski wroga, miały grubość 26 cm i składały sie z kilku warstw, m.in. 13-centymentrowej grubości hartowanego staliwa, 2-cm warstwy ołowiu; całość dawała wagę 70 ton. Z kolei każda z czterech haubic miała wagę ok. 154 ton.
Uzbrojenie uzupełniały kazamatowe stanowiska do obrony fosy umieszczone w przeciwskarpie fortu, w których zainstalowano łącznie 12 działek rewolwerowych.
Fort ponadto posiadał cztery pancerne stanowiska obserwacyjne: dwa dla artylerii typu P.B.St. 87 umieszczone na wale czołowym fortu i dwa dla piechoty WT-90, z których jedno zainstalowano w prawym narożu barkowo-szyjowym, a drugie w lewym narożniku wału czoła fortu, na lewo od stanowiska obserwacyjnego artylerii.
 
Z baterii 4 pancernych wież dla haubic kalibru 21 cm zachowały się tu do dziś 3 - to fakt unikatowy, zważywszy, że w całej Europie są jeszcze tylko 2 takie. Jedną w latach 50. XX w. eksperymentalnie wysadzono, chcąc podobno sprawdzić ile wytrzyma kryjąca ją kopuła.
<  Wnętrze wieży (wys. 8,87 m, średn. 4,5 m) było 2-poziomowe i wyposażone w 2 windy amunicyjne (którymi transportowano pociski, ładunki miotające), urządzenia naprowadzania, hydrauliczny system unoszenia kopuły wieży. W każdej ciągle czuje się obecność 12-osobowej załogi. To dlatego, że nadal są tu urządzenia nastawcze i ogromne lawety haubic. Brakuje tylko 1300-kilogramowych luf i amunicji. 
Haubica wystrzeliwała co 3 minuty ogromne pociski, z których każdy ważył ok. 80 kg. Do wystrzeliwania używano siły ładunku miotającego, którym był proch czarny. Produktem uboczym tego był gęsty, gryzący biały dym wypełniający wnętrze wież; do jego pozbycia się 2 żołnierzy ręcznie napędzało korbą wentylatory.
Jednak to właśnie technologiczne przystosowanie haubic do prochu czarnego było największą ich wadą. Bardzo szybko okazało się bowiem, że wynaleziony całkiem niedawno - w końcu XIX w. i stosowany coraz powszechniej w artylerii proch bezdymny jest skuteczniejszy i wygodniejszy, bo nie tylko nie powoduje ogromnego zadymienia, ale też ma o wiele większą siłę wybuchu. Stąd też wieże pancerne, z których każda kosztowała ponad 360 tys. marek, bardzo szybko stały się przestarzałe i już na początku XX w. praktycznie zostały zastąpione dwiema bateriami dział na lawetach stałych, umieszczonymi na zapolu fortu (baterie RKB II i III).
Pomimo swoich wad to właśnie haubice wieżowe Fortu I jako jedyne w Twierdzy Toruń zostały użyte podczas I wojny światowej. W nocy z 2 na 3 sierpnia 1914 r. oddano z nich strzały w kierunku ujścia Drwęcy, gdzie podobno zauważono rosyjskie wojska. Skutkiem użycia największych dział z toruńskiego arsenału był zabity źrebak i zniszczona stodoła w Kaszczorku.

.

Oprac. Arkadiusz Skonieczny, data publikacji: 17-10-2017

  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   

Kontakt

tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
formularz kontaktowy
 
 
 
 
 
 
 
 
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Rabiańska 3 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do ich autorów lub właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
Polityka cookies
 
Jeżeli chcesz opublikować swój artykuł lub napisać do Toruńskiego Portalu Turystycznego ponieważ gdzieś do tekstu wkradł się błąd, chcesz nawiązać współpracę lub po prostu przekazać swoją opinię, możesz to zrobić używając adresu mailowego biuro@toruntour.pl. Żadna wiadomość nie pozostanie bez odpowiedzi!
 
Zostań naszym patronem. Poznaj szczegóły i możliwości tutaj